Dyddiau’r Eisteddfod Fach ar Ben?

Fe ddechreues i sgrifennu’r darn yma fel blog beth amser yn ôl. Wedyn fe welais i bod cystadleuaeth ‘Sgrifennu erthygl am unrhyw sefydliad’ yn Eisteddfod Chwilog ac fe wnes i ei addasu ar gyfer honno. Ar ôl i mi sgrifennu’r rhan fwyaf ohoni, fe welais i erthygl ar yr union bwnc gan Karen Owen yn Barn, felly fe wnes i ei haddasu eto i’w gwneud ychydig yn llai tebyg i honno (Mae honno wedi’i hysgrifennu dipyn yn fwy graenus na fy un i!). Fues i yn Eisteddfod Chwilog neithiwr – bron 6 awr o gystadlu ardderchog! – ac fe ddaeth yr erthygl yn gydradd gyntaf. Felly dyma hi!

Ers rhyw bum mlynedd dw i wedi bod yn ‘mynd o Steddfod i Steddfod’ yng Ngwynedd a’r tu hwnt – i gyfarfod y nos yn bennaf, cyfarfod y bobl ifanc a’r oedolion, a dw i wedi sylwi ar ostyngiad yn nifer y cystadleuwyr a’r gynulleidfa. Am wn i bod sesiwn y prynhawn yn dal yn llawn plantos a’u mamau a’u neiniau ond mae ‘na ddirywiad i’w weld yn y nos. Mae’r cyfnod pan oedd neuaddau dan eu sang a’r ffermwyr yn cyrraedd adre yn yr oriau mân gan fynd yn syth i odro wedi hen fynd heibio. A diolch byth am hynny, efallai!

Tan yn ddiweddar, roedd na gnwd da o ferched yn eu harddegau – 5 neu 6 o ‘brofessionals’ – yn selog yn yr eisteddfodau bach a bron bob un ohonyn nhw’n cymryd rhan ar fwy nag un gystadleuaeth – weithiau, hyd at 6 neu 7 cystadleuaeth yr un! Roedd y safon yn eithriadol!

Erbyn hyn, mae’r merched hynny wedi mynd i ffwrdd i’r coleg ac, er bod ambell un yn dal yn driw iawn i’r eisteddfodau bach, mae’r gronfa o gystadleuwyr rheolaidd dipyn go lew yn llai. (Ymddangosodd bachgen ifanc hynod dalentog (a del!) ar y syrcit eisteddfodol y llynedd – roedd yr ysgrifenyddion wedi gwirioni!!)

Efallai nad yw diflaniad y ‘professionals’ yn newyddion drwg i gyd. Un canlyniad posib yw bod pobl ifanc eraill yn fwy parod i gymryd rhan yn eu heisteddfod leol – er enghraifft, yn Eisteddfod Llanaelhaearn yn ddiweddar, pedair oedd yn canu ar yr unawd dan 16 a dwi ddim yn meddwl mod i wedi gweld yr un ohonyn nhw mewn eisteddfod fach o’r blaen. Roedd y pedair yn eithaf lleol i’r eisteddfod honno. A fyddan nhw’n mentro i eisteddfodau pellach? Ydi hyn yn effaith sydd i’w gweld mewn ardaloedd eraill ac a fydd yn para? Mae’n rhy fuan i ddweud.

Efallai mai un rheswm pam nad oes cynifer o bobl ifanc ag a fu yn cystadlu yn ein heisteddfodau bach yw bod nifer o’r darpar berfformwyr yn cael hyfforddiant mewn llefydd fel Canolfan William Mathias ac Ysgol Glanaethwy a’u bod yn cael cyfle i berfformio gyda’r sefydliadau hynny. Felly, er mwyn gwneud eu marc yn genedlaethol a hyd yn oed yn broffesiynol, does dim angen i bobl ifanc gael eu meithrin yn yr eisteddfodau lleol fel y bu.

Ar wahân i’r gystadleuaeth canu emyn dros 60, sy’n dal i ddenu nifer barchus o gystadleuwyr o bell ac agos, ychydig iawn o oedolion sy’n cystadlu ar y llwyfan erbyn hyn. Prin yw’r tenoriaid teithiol a’r baswyr o bell sy’n ymgiprys ar yr her unawd.

Ydi hi, efallai’n amser i gael mwy o gystadlaethau sy’n gyfyngedig i bobl ardal yr eisteddfod. A fyddai pobl yn fwy tebygol o gymryd rhan pe baent yn gwybod mai ymhlith eu pobl eu hunain y byddent? Mae’r gystadleuaeth canu emyn i bobl y plwyf yn unig i’w gweld yn ddigon llwyddiannus yn Eisteddfod Clynnog ac mae’r gynulleidfa bob amser yn gefnogol i gystadleuwyr lleol.

Wrth gwrs, dydi’r ffaith bod llai o gystadlu ddim yn ddrwg i gyd. Mae modd cael pedair neu bum awr o adloniant ardderchog mewn pentrefi ar hyd a lled Cymru ar nos Sadwrn o hyd ac mae’n aml yn brafiach i’r gynulleidfa gael tri neu bedwar ar bob cystadleuaeth na deg neu ddwsin. Pan fydd y nifer i lawr i un neu ddau mae’n mynd yn giami.

Ac mae’r adloniant yn dda. Roedd ffrind i mi’n gweini yn y gegin yn ystod un eisteddfod fach y llynedd a minnau wedi addo mynd ati am baned a sgonsen ond doedd ‘na’r un gystadleuaeth yn ystod y pedair awr a mwy y dymunwn ei cholli ddigon i fynd am baned!

Ond mae gan yr eisteddfodau gryn dasg i argyhoeddi trigolion ein pentrefi bod eistedd ar feinciau caled yn gwrando ar ganu ac (ychydig o) adrodd yn ffordd ddifyr o dreulio nos Sadwrn!

Dwi’n meddwl ei fod yn deg dweud mai menywod dros eu trigain oed o bentref yr eisteddfod honno yw mwyafrif y gynulleidfa bron yn ddieithriad erbyn hyn. Tynnwch chi’r rheiny a’r cystadleuwyr ifanc a’u mamau, a’r rhai sy’n canu’r emyn dros 55, o’r gynulleidfa a fydd gennych chi fawr neb ar ôl. Os yw’n Eisteddfod Gadeiriol, mae’n aml yn hawdd sbotio bardd y Gadair hanner awr cyn y seremoni am mai dyna’r unig fardd neu hyd yn oed yr unig ddyn dierth yn y gynulleidfa!

Un peth sy’n fy nharo i fel peth braidd yn bowld yw gweld côr neu barti cydadrodd yn dod i eisteddfod ar gyfer eu cystadleuaeth nhw yn unig a’r mwyafrif yn ei heglu hi cyn gynted ag y byddan nhw wedi cystadlu – bachu’r pres a’i bachu hi o’na! Anaml, hefyd y gwelwch chi enillwyr y cystadlaethau llenyddol, heblaw’r Gadair, yn bresennol yn yr Eisteddfod.

Mi fydda i weithiau’n synnu cyn lleied o ‘bobl y pethe’ a welwch chi mewn eisteddfod fach. Faint o athrawon cerdd a Chymraeg, arweinwyr corau, beirniaid, beirdd gwlad, Prifeirdd ac aelodau’r Orsedd welwch chi yn y gynulleidfa mewn eisteddfod bentref? Roedd Selwyn Iolen yn selog iawn yn ystod ei gyfnod fel Archdderwydd, chwarae teg iddo, ond fel arall prin yw presenoldeb y Sefydliad Eisteddfodol. Efallai bod rhyw ‘gentleman’s agreement’ rhwng y bobl yma i beidio â mynd i eisteddfodau bach neu efallai bod ar rai ohonyn nhw ofn cael eu bachu i feirniadu y flwyddyn wedyn!

Ond, wrth gwrs, mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn anifail gwahanol iawn i’r eisteddfodau bach. Er enghraifft, fe wnaf i fwynhau eistedd yn gwrando ar y cystadlu am oriau mewn eisteddfod fach ond fe allaf dreulio wythnos gyfan ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol heb wrando ar yr un gystadleuaeth. Rwy’n cofio John Ogwen yn dweud ar y radio rhyw dro y bydd yn gwylio’r cystadlu ar y teledu o fore tan nos os bydd gartref yn ystod y Steddfod ond na fydd yn gweld braidd dim o’r cystadlu os bydd ar y Maes – ac felly yr ydw innau!

Clywais Arfon Gwilym yn sôn am draddodiad y Plygain yn ddiweddar a dywedodd mai un rheswm pam y mae’r Plygain wedi dal y gryf yn y canolbarth yw bod pobl sydd ynglŷn â’r gwahanol blygeiniau yn mynd i’w plygeiniau ei gilydd. Dydi hynny ddim yn digwydd gydag eisteddfodau – anaml iawn y gwelwch chi drefnwyr un steddfod yn y gynulleidfa mewn steddfod arall – hyd yn oed mewn pentrefi nesaf at ei gilydd.

Ar y cyfan, mae aelodau’r Pwyllgorau yn iau na thrwch y gynulleidfa ac efallai bod hynny’n arwydd gobeithiol ond ychydig o ymdrech a wneir i foderneiddio’r eisteddfodau ac ehangu eu hapêl. Efallai bod hynny’n fwriadol, wn i ddim. Serch hynny, mae’r Unawd o Sioe Gerdd wedi ennill ei phlwyf erbyn hyn ac mae’n aml yn un o’r cystadlaethau gorau.

Tybed ydi hi’n bryd i ambell eisteddfod feddwl i ba gyfeiriad y mae am fynd – dal ati i fod yn ‘agored i’r byd’ a cheisio denu cystadleuwyr safonol o bell ac agos, ‘ta mynd yn ôl at y ‘cyfarfod bach’ a mwynhau rhywbeth mwy cartrefol lle mae pawb yn cael cyfle i gyfrannu mewn rhyw ffordd neu’i gilydd – boed hynny gyda’r darn heb atalnodau neu’r karaoke?

Dydi pobl ddim yn mynd i gyngherddau, nosweithiau coffi ac ati yn eu pentrefi i ddangos wyneb neu i ‘gefnogi’ bellach – ac mae hynny’n sefyllfa iachach mewn rhai ffyrdd. Pam ddylai pobl fynd i rywbeth nad ydyn nhw’n ei fwynhau, dim ond o ran dyletswydd? Ond mae rhywun yn cael y teimlad efallai y byddai llawer iawn o bobl yn mwynhau eu hunain pe taen nhw ond yn mentro trwy ddrws y steddfod un waith – cyn iddi fynd yn rhy hwyr.

Yn ei deyrnged gynnes i’w gyfaill hoff heddiw, dywedodd y Parchedig Meirion Evans bod Hywel Teifi’n hiraethu wrth weld tranc sefydliadau a chymdeithasau yn ein pentrefi a soniodd amdano’n dweud yn ingol “Fydd dim byd ar ôl, …. dim ond tai.”

A dyna’r tristwch.

7 Ymateb i Dyddiau’r Eisteddfod Fach ar Ben?

  1. Prysgodyn yn dweud:

    Haia Sian, erthygl dda a difyr iawn.
    Sylw am y cystadleuthau llenyddol sy gen i. Mae taer angen rhestr canolog ar y we o ddyddiadau’r eisteddfodau bach i gyd, cyfeiriadau ac ebyst cyswllt, a’r rhestrau testunau a’r dyddiadau cau. Wir i ti, dwi’n chwilio bob blwyddyn, ac mae’n amhosib.
    Mae Eisteddfod Gadeiriol Dyffryn Ogwen newydd ddechrau defnyddio Facebook, ond does’na fawr o’r manylion angenrheidiol yno hyd yma.

    • siantirdu yn dweud:

      Mae ‘na amryw o raglenni ar wefan Steddfota – o dan Dogfennau a dwi’n meddwl bod rhai wedi bod ar Annedd y Cynganeddwyr – ond mae honno’n pallu agor bore ‘ma.

      Mae gwefan Steddfota yn dweud bod Golwg360 am ddechrau gwasanaeth newydd i hybu eisteddfodau lleol – yn dechrau gydag Eisteddfod Chwilog neithiwr.

  2. Prysgodyn yn dweud:

    Gret! Ers pryd mae hon i fyny ta? Da iawn! Dim esgusion rwan!

  3. siantirdu yn dweud:

    Mae o gwmpas ers rhai blynyddoedd ond dw i ddim yn siwr faint o sylw mae’n gael. Mae gan Gymdeithas Eisteddfodau Cymru stondin yn yr Eisteddfod Genedlaethol – mewn lle di-nod fel arfer – fydda i ddim yn dod ar ei thraws hi tan tua’r dydd Gwener!

    Edrych ymlaen at dy weld di’n codi ym Mynytho neu Lanaelhaearn!

    Roedd Steddfod Chwilog neithiwr yn ardderchog. Fuon ni’n eiste am ryw chwe awr heb amser am baned! Y ‘professionals’ oedd yno fwyaf – sy’n golygu bod y safon yn grêt. Tua 2 – 5 ar bob cystadleuaeth – yn canu pethau gwahanol ar y cyfan. Mae’n gallu mynd yn ddiflas pan fydd Steddfod yr Urdd yn dod yn nes – pawb yn adrodd/canu’r un pethau!
    Dim ond dau gystadleuydd unigol oedd dros tua 23 oed (ar wahân i’r 3 oedd yn canu emyn dros 55) – un yn canu a’r llall yn adrodd.
    Roedd ‘na barti adrodd a chôr – a wnaeth wahaniaeth i’r gynulleidfa. Arhosodd y rhan fwya o’r parti adrodd am dipyn go lew, chware teg iddyn nhw, ond flying visit gawson ni gan y côr! Os nad oedd ganddyn nhw gyhoeddiad arall yn rhywle, roedd hyn yn ymddangos braidd yn anghwrtais – wnaeth llawer ddim hyd yn oed aros i glywed sylwadau’r beirniad!
    Roedd hefyd barti merched o Chwilog a’r cylch – sy’n newyddion da.
    Ar wahân i’r rhain ac ambell aelod o’r côr falle, dw i ddim yn meddwl bod neb o Chwilog ei hunan yn cystadlu yng nghyfarfod y nos. (Roedd rhai plant yn cymryd rhan yn seremoni’r cadeirio). Fyddai ‘na fwy yn y gynulleidfa tasa ‘na rai mwy lleol yn cymryd rhan – hyd yn oed os na fyddai’r safon mor uchel, falle?

  4. Linda yn dweud:

    Helo Sian, Newydd ddarllen dy bôst am yr Eisteddfodau bach.Diddorol iawn, ac yn llawn haeddianol o gael ei chyhoeddi yn Barn, yn ogystal ac ennill y safle cyntaf yn Eisteddfod Chwilog.Llongyfarchiadau !
    Yn cofio mynd i’r Eisteddfodau bychain pan oeddwn yn tyfu i fyny yn Nyffryn Clwyd. ‘Roedd ‘na un dda iawn yn Llandyrnog [ lle cefais i gyntaf efo’r alaw werin dan 12 he he ], ac hefyd yn Llanfair DC. ‘Roedd yr eisteddfodau hyn yn ymarfer da tuag at Eisteddfod yr Urdd a’r Genedlaethol. Yn ogystal ag eisteddfodau lleol , ‘roedd gennym Wyl yr Ysgol Sul oedd yn cael ei gynnal yn flynyddol yn y Capel Mawr Dinbych . Math o eisteddfod efo cystadlu brwd iawn rhwng y gwahanol gapeli yn Ninbych a’r Cylch. ‘Roedd hyd yn oed y prilims ar gyfer y cerdd dant a’r grŵp pop yn denu gymaint o bobl fel yr oedd hi’n standing room only ! Llond gwlad o dalent , digon o hwyl a chystadlu brwd. Erbyn hyn mae’r Wyl Ysgol Sul wedi diflannu’n llwyr. Gobeithio’n wir na hyn fydd hanes yr eisteddfodau bach.

  5. Dafydd yn dweud:

    Cytuno a’r uchod. Gennyf atgofion braf iawn o’r Gwyl Ysgol Sul yn Capel Mawr, yr hwyl a chystadlu brwd. Mae’n ofnadwy o drist i weld o’n diflannu. Ond yn anffodus mae nifer o’r plant sy’n mynychu’r capeli yn yr ardal yma wedi dirwyio yn fawr.

  6. siantirdu yn dweud:

    Yn Eisteddfod Clynnog neithiwr dim ond un ferch (ddawnus iawn) oedd yn cystadlu ar y rhan fwyaf o’r cystadlaethau rhwng 15 ac 19. Fe wnaeth hi ganu ac adrodd mewn rhyw chwe chystadleuaeth, chware teg iddi. Roedd e dipyn bach fel dosbarth meistr iddi! Ond rwy’n siwr y byddai hi wedi hoffi tipyn o gystadleuaeth.
    Roedden ni adre cyn 10.
    Mae’n debyg, hefyd, bod Eisteddfod Llanaelhaearn yn dod i ben am eu bod wedi methu cael swyddogion newydd ar ôl i’r rhai cynt roi’r gorau iddi.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s

%d bloggers like this: