Ambell i reg

(Ymddangosodd yn y Tyst, Mawrth 2018)

Screen Shot 2018-04-26 at 23.16.35

Ydych chi’n rhegi?

a) Ydw – on’d ydi pawb? Mae’n rhoi tipyn o liw i’n hiaith.

b) Byth

c) Dim ond pan eith hi’n slip arna i.

Yn ôl Stephen Pinker, seicolegydd ac ieithydd, mae pum rheswm posib dros regi:

  1. Tramgwyddo rhywun, eu bygwth, eu dychryn neu effeithio arnynt yn emosiynol neu’n seicolegol
  2. Math o ryddhad, mewn ymateb i boen neu anffawd
  3. Cyfleu’r ffaith nad yw’r siaradwr yn hoff o rywbeth, a cheisio argyhoeddi’r gwrandawr i feddwl yn yr un ffordd
  4. Pwysleisio rhywbeth a thynnu sylw ychwanegol ato
  5. Dangos mai perthynas anffurfiol sydd rhwng y siaradwr a’r gwrandawr.

Tybed ydi “creu sioc/chwerthin” yn rheswm arall, yn enwedig o ddefnyddio rhegfeydd yn annisgwyl mewn sgriptiau/nofelau ac ati? Ac onid yw pobl hefyd yn rhegi o arferiad gan ddefnyddio rhegfeydd fel rhyw fath o eiriau llanw bron yn anymwybodol?

Dwi ddim yn meddwl mod i wedi rhegi’n ymwybodol, mewn gwaed oer, ers tua Form 3 (siŵr y gwneith rhywun fy nghywiro ar hynny!) ond dwi’n ymwybodol bod llawer o’r bobl o ‘nghwmpas i’n rhegi fel… wel, fel gwragedd ffarm o Sir Aberteifi/Pen Llŷn (dilëwch yn ôl eich ardal!). Gyda llaw, pryd ddechreuodd gwragedd ffermydd regi? Roedd y rhai ro’n i’n eu nabod wrth dyfu i fyny yn bobol hynod o barchus! Dydi clywed pobl yn rhegi ddim yn fy mhoeni i’n ofnadwy er ei fod braidd yn ddiflas os yw rhywun yn rhegi bob yn ail air ond mae dau beth wedi digwydd yn ddiweddar sy wedi gwneud i mi feddwl.

Bu ffrind i mi mewn gweithdy crefft yn ddiweddar ac, meddai, roedd y fenyw oedd yn eistedd nesaf ati’n rhegi’n ofnadwy – yn ddifeddwl, mae’n fwy na thebyg – gan wneud iddi deimlo’n anghyfforddus. Bu’n pendroni sut i ymateb i hyn: gofyn i’r fenyw beidio â gwneud, gofyn am gael symud ei sêt, gwneud dim ynteu adael y sesiwn? Gadael yn gynnar heb ddweud pam wnaeth hi. Beth fyddech chi wedi ei wneud?

Cafwyd cyfres newydd o Deuawdau Rhys Meirion yn ddiweddar a mawr fu’r canmol gan bawb … neu bron bawb! Daeth pregethwr i’n capel ni ar ôl un o raglenni cyntaf y gyfres a dweud ei fod ef a’i wraig wedi diffodd y rhaglen am fod Rhys Meirion yn rhegi gormod. Rhys Meirion, o bawb, yn rhegi?! Mae’n debyg ei fod wedi defnyddio enw Duw ac Iesu fel rhyw fath o ebychiad i fynegi syndod fwy nag unwaith ac wedi defnyddio’r ymadrodd hwnnw sydd i’w glywed mor aml y dyddiau hyn ac sy’n hala fy ngŵr yn benwan, “Oh My God!”

Wrth drafod hyn wedyn, roedd ffrind i mi’n methu deall sut y gallai defnydd ysgafn o’r geiriau “Iesu” a “Duw” dristáu rhywun i’r graddau eu bod yn diffodd y teledu. Ceisiais esbonio eu bod o’r farn na all defnydd amhriodol o enw’r Arglwydd fod yn beth ysgafn.

Screen Shot 2018-04-26 at 23.39.21

Mae’n debyg bod ficer wedi cwyno wrth y BBC yn 2012 am ddefnydd Jeremy Clarkson o ymadroddion fel “God Almighty” a “Jesus wept” ar y rhaglen Top Gear. Yn eu hymateb dywedodd y BBC eu bod yn sylweddoli y gallai’r defnydd diofal neu ddirmygus o enwau neu eiriau’n ymwneud â chrefydd dramgwyddo rhai pobl ond ei bod yn anodd tynnu llinell am nad oes consensws pa eiriau sy’n dderbyniol, pryd na gan bwy. Mae rhai geiriau ac ymadroddion sy’n gallu tramgwyddo wedi dod yn rhan o iaith bob dydd, meddent, a byddai’n afrealistig i ddarlledwyr geisio’u gwahardd. Mae arnynt ddyletswydd i adlewyrchu cymdeithas fel y mae, meddent.

Wrth geryddu rhywun am ddefnyddio enw Duw neu Iesu yn ysgafn/fel rheg, yr adnod a ddyfynnir amlaf yw “Na chymer enw yr Arglwydd dy Dduw yn ofer” o’r Deg Gorchymyn (Exodus 20:7). Tybed ai at y math hwn o ddefnydd yr oedd yr adnod hon yn cyfeirio yn wreiddiol? A oedd pobl hyd yn oed yn nyddiau Moses yn defnyddio enw Duw fel rheg? Mae’r esboniadau rwy wedi’u darllen yn awgrymu ei bod yn cyfeirio at ymddygiad ehangach – at fychanu enw Duw mewn unrhyw ffordd trwy beidio â rhoi iddo’r parch dyledus.

Erbyn meddwl, onid yw defnyddio enwau Iesu a Duw yn ysgafn neu fel rheg yn beth rhyfedd? Fe fyddech yn meddwl na fyddai Cristnogion yn gwneud hynny, ar egwyddor, ac na fyddai Iesu a Duw yn berthnasol i bobl eraill.

Screen Shot 2018-04-26 at 23.24.30Ond gwn am lawer o gapelwyr sy’n defnyddio geiriau fel Argol, Argien, Duwcs, Diawch, Jiw jiw, Iesgyrn Dafydd, Iesgob, Asu, Yffach, Nefi bliw, Nen Tad, Myn Diawl – rhyw fath o gablu lled-guddiedig. “Minced oath” yw’r enw ar y rhain yn Saesneg ac mae iddynt hanes reit ddiddorol. Ydyn nhw’n fwy diniwed a derbyniol na’r defnydd mwy amlwg o eiriau crefyddol fel rheg neu a ydyn nhw, mewn gwirionedd, lawn cynddrwg? Pwy mae rhywun yn ceisio’i dwyllo?

Mi ofynna i eto, “Ydych chi’n rhegi?”

(Rhywun yn gallu esbonio pam y dewiswyd y lluniau uchod?)

 

 

 

 

 

 

 

 

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Newid )

w

Connecting to %s

%d bloggers like this: